Przewodnik – Parafia pw. Świętego Jana Chrzciciela w Krotoszynie

Ambona

+

W 1645 roku w zakładach snycerskich w Gostyniu powstała ambona o cechach manierystycznych i późnorenesansowych, o wielobocznym koszu z rzeźbionymi figurami czterech Ewangelistów i św. Piotra.

Ołtarz główny

+

Powstały w stylu manierystycznym około 1630 roku ołtarz główny jest bogato rzeźbiony w drewnie. Ma 14 metrów wysokości, jest trójosiowy z flankowaną parą bramek i uwydatniony kolumnami, bogato zdobiony.
W centralnym miejscu ołtarza znajduje się namalowany na płótnie obraz olejny „Zdjęcie z krzyża”, który jest kopią wykonaną około połowy XVII wieku i wzorowaną na dziele Petera Paula Rubensa. W jego zwieńczeniu widzimy klasycystyczny obraz św. Jana Chrzciciela z końca XVIII wieku. Na wizerunku Święty trzyma krzyż z banderolą, na której widnieje napis „Ecce Agnus Dei”. Powyżej znajduje się rzeźbiona w drewnie misa z odciętą głową św. Jana Chrzciciela. Misę podtrzymuje para aniołów, a ich dłonie równocześnie wskazują triumfującą w zwieńczeniu figurę zmartwychwstałego Chrystusa. Syn Boży w prawej ręce trzyma drzewiec zakończony krzyżem z powiewającą chorągiewką. Na pośrednich zwieńczeniach aniołowie podtrzymują i ukazują znaki męki Jezusa, z prawej strony krzyż, a z lewej kolumnę biczowania.

W linii poziomej pomiędzy obrazem „Zdjęcie z Krzyża” i obrazem św. Jana Chrzciciela w niszy umieszczono manierystyczną figurę Matki Bożej Królowej z Dzieciątkiem z około 1630 roku. Nieco wyżej po lewej stronie znajduje się figura św. Jakuba Ap. z około 1630 roku. Na tym samym poziomie po stronie prawej znajdujemy figurę współczesną ołtarzowi i przedstawiającą św. Apostoła Filipa. Poniżej Apostołów znajdują się dwa medaliony z wizerunkami mężczyzn w strojach zakonnych: św. Franciszka z Asyżu i św. Ignacego Loyoli. W niszach przy obrazie „Zdjęcie z Krzyża” widnieją kolejne dwie postaci. Z lewej strony dostrzegamy współczesną ołtarzowi figurę św. Wojciecha z wiosłem i dwuramiennym krzyżem. Postać po stronie prawej to św. Stanisław Biskup z pastorałem w dłoni. Na tym samym poziomie części zewnętrzne ołtarza zamykają figury: z lewej strony bł. Czesława w habicie dominikańskim i z prawej św. Wacława w zbroi nakrytej płaszczem. W partii cokołowej zostały umieszczone rzeźbione postaci czterech Ewangelistów z około połowy XVIII wieku. Patrząc od lewej strony są to: św. Mateusz, św. Marek, św. Łukasz i św. Jan. Dodatkowo na cokole umieszczono znacznie mniejsze rzeźby ukazujące z lewej św. Kazimierza Królewicza i z prawej św. Jana Nepomucena.

Tabernakulum powstało w stylu barokowym w połowie XVIII wieku z dwukondygnacyjnym korpusem, objętym w górnej części dwudzielną kotarą i zwieńczony koroną. Wykonane zostało z drewna polichromowanego i złoconego.

Ołtarz św. Barbary

+

Pierwsze wzmianki o istnieniu ołtarza św. Barbary pochodzą z drugiej połowy XVIII wieku. Do niego były przypisane cechy: kowalski, szynkowny zrzeszający szklarzy, siodlarzy, stolarzy oraz piwowarski. W centrum znajduje się zasuwowy obraz św. Barbary z palmą męczeństwa i kielichem z Hostią, pod nim płaskorzeźba św. Barbary z 3 ćw. XVIII wieku. Z prawej strony umieszczono rzeźbę św. Rozalii z drugiej połowy XVIII wieku, a z lewej św. Katarzyny z drugiej połowy XVIII wieku. W zwieńczeniu znajdujemy obraz św. Apolonii z pierwszej połowy XVIII wieku.

Antepedium z 2 ćw. XVIII wieku zawiera medalion otoczony wieńcem z liści laurowych z płaskorzeźbą św. Barbary, która ukazana została w chwili ścięcia przez żołnierza z turbanem na głowie.

Ołtarz św. Anny

+

Ołtarz św. Anny został erygowany przez Arcybiskupa Macieja Łubieńskiego, Metropolitę Gnieźnieńskiego, 14 grudnia 1646 roku w Skierniewicach. Po pożarze w 1755 roku nastąpiła jego refundacja przez ks. Andrzeja Dolegalskiego. Do tego ołtarza przyłączona byla konfraternia powołana do istnienia z przywileju Ojców Bernardynów konwentu warszawskiego, nadanego 5 kwietnia 1618 roku. Do czasów nam współczesnych zachowała się księga stowarzyszenia św. Anny z rejestrem jej członków od 1700 roku do naszych czasów. W księdze bractwa zanotowano między innymi, że fundatorem i promotorem pierwotnego ołtarza św. Anny był ks. Mateusz Pytalius, proboszcz w Krotoszynie w latach 1609-1617. Patronat ołtarza przypisany był do cechu kuśnierskiego.

Centralne miejsce w ołtarzu zajmuje barokowy obraz św. Anny nauczającej Maryję z około połowy XVIII wieku. Przedstawione na nim św. Anna i Maryja pochylone są nad księgą z tekstem w języku hebrajskim z Księgi proroka Izajasza (Iz 7,14): „Oto Panna pocznie i porodzi Syna i nazwie Go imieniem Emmanuel”. Św. Anna wskazuje palcem na słowo „SYNA”. Znajdujące się na obrazie sukienki pochodzą z drugiej połowy XVIII wieku i wykonane zostały ze stopu miedzi i srebrzone.

Przy lewej kolumnie umieszczone zostały rzeźby: zewnątrz względem ołtarza św. Jana Nepomucena z 3 ćw. XVIII wieku, wewnątrz – św. Józef z Dzieciątkiem z około połowy XVIII wieku. Natomiast przy prawej kolumnie: zewnątrz znajduje się św. Kazimierz Królewicz z krzyżem w dłoni z 3 ćw. XVIII wieku, wewnątrz św. Joachim z 3 ćw. XVIII wieku. Na konsolkach w górnej części widzimy figury diakonów: po lewej św. Szczepana z około połowy XVIII wieku, po prawej św. Wawrzyńca z połowy XVIII wieku. W medalionie na środku umieszczno obraz św. Walentego z końca XVII wieku. Ołtarz wieńczy gołębica – symbol Ducha Świętego. Dodatkowo na mensie ołtarza umieszczony został feretron z figurą św. Franciszka z Asyżu.

Ołtarz św. Aniołów Stróżów

+

Zasługę powstania ołtarza Aniołów Stróżów przypisuje się ks. Kazimierzowi Dajewskiemu, proboszczowi w Krotoszynie w latach 1673-1701. Po zniszczeniach wskutek pożaru ołtarz został na nowo zbudowany w połowie XVIII wieku. Do ołtarza św. Aniołów Stróżów przypisany był cech strzelecki.

W ołtarzu centralne miejsce zajmuje obraz Aniołów Stróżów z przełomu XVII i XVIII wieku. Główną jego postacią jest Anioł Stróż, który jedną ręką wskazuje na Oko Opatrzności Bożej otoczone wieńcem aniołów, a drugą trzyma dłoń prowadzonego dziecka. Obraz przyozdobiony jest srebrną, późnobarokową sukienką z drugiej połowy XVIII wieku. Po jego prawej stronie znajduje się rzeźba przedstawiająca Archanioła Michała z 2 ćw. XVIII wieku, a po lewej stronie rzeźba papieża Grzegorza Wielkiego z 2 ćw. XVIII wieku. W części górnej dostrzegamy medalion z wizerunkiem św. Antoniego Padewskiego z Dzieciątkiem na ręku i gałązką lilii z przełomu XVII i XVIII wieku. Po jego prawej stronie umieszczono rzeźbę Tobiasza, który w ręku trzyma rybę. Natomiast po lewej stoi rzeźba ukazująca Archanioła Rafała.

Ołtarz Matki Boskiej Różańcowej

+

Ołtarz Matki Bożej Różańcowej z 2 ćw. XVII wieku konsekrował 4 sierpnia 1643 roku biskup Andrzej de Leszno Leszczyński, wnuk fundatora kościoła, syn Anny z Rozdrażewskich. Od 1636 roku z ołtarzem związane było Bractwo Różańcowe. W jego centralnym miejscu widzimy pochodzący z 2 połowy XIX wieku obraz Matki Boskiej podającej św. Dominikowi różaniec. Po bokach umieszczone zostały rzeźby z drugiej połowy XIX wieku – św. Dominika i św. Katarzyny Sieneńskiej. Natomiast w części górnej znajduje się obraz Apostoła św. Jakuba Starszego. Po jego prawej stronie zobaczyć można rzeźbę z pierwszej połowy XVII wieku św. Doroty z chłopcem i z koszykiem kwiatów w dłoni. Po lewej stronie umieszczono rzeźbę z pierwszej połowy XVII wieku ukazującą św. Małgorzatę z księgą w dłoni. W zwieńczeniu ołtarza zobaczyć można rzeźbę Chrystusa „Salvator mundi” z pierwszej połowy XVII wieku.

Krypty i epitafia

+

Kościół posiadał cztery krypty. Uroczyste przeniesienie szczątków zmarłych z krypt w kościele na cmentarz parafialny odbyło się 14 września 1753 roku przy zgromadzeniu ludu i duchowieństwa.

W kaplicy różańcowej umiejscowiony jest nagrobek fundatora kościoła Jana Rozdrażewskiego, który został wykonany w latach 1597-99. Na jego tumbie widzimy postać rycerza w zbroi, a powyżej umieszczona jest płyta z inskrypcją. Nagrobek wykonany został z piaskowca i czerwonego marmuru.

Na cmentarzu przykościelnym od strony prezbiterium w roku 1701 został pochowany ks. proboszcz Błażej Kazimierz Dajewski. Na zewnętrznej ścianie świątyni umieszczono w 1731 roku jego epitafium wykonane z piaskowca.

Ołtarz św. Kryspina
i św. Kryspiniana

+

Ołtarz pierwotnie był erygowany „in beneficium canonicum” 9 marca 1701 roku przez abpa Michała Radziejewskiego. Już w 1668 roku na ołtarz św. Kryspina i Kryspiniana zapisana była pewna kwota obciążająca dobra gorzupskie. Po pożarze w 1780 roku ołtarz został na nowo zbudowany nakładem szewców. Do ołtarza przypisany był właśnie ten cech.

Centralne miejsce w ołtarzu zajmuje obraz św. Kryspina i św. Kryspiniana z drugiej połowy XVIII wieku. Wizerunek przyozdobiony został sukienką z blachy miedzianej. Po stronie lewej umieszczono rzeźbę św. Wojciecha Bpa z 3 ćw. XVIII wieku, a po prawej – rzeźbę św. Mikołaja Biskupa. W wyższej partii znajdują się rzeźbione figurki św. Kryspina i Kryspiniana z 3 ćw. XVIII wieku. W środku umieszczono obraz św. Józefa z Dzieciątkiem z drugiej połowy XVIII wieku. Powyżej znajduje się obraz św. Katarzyny z 2 poł. XVIII wieku. Na samym szczycie widać rzeźbę św. Judy Tadeusza z 3 ćw. XVIII wieku z tulącym się do niego Dzieciątkiem na ręku. Na jego mensie obecnie znajdujemy obraz bł. Biskupa Michała Kozala – patrona Krotoszyna, namalowany przez Marka Wiącka, poświęcony 15 czerwca 2014 roku.

Ołtarz Bożego Narodzenia

+

Obecny ołtarz datowany jest na drugą połowę XVIII wieku. Pierwotny mógł być konsekrowany lub pobłogosławiony razem z kościołem w 1601 roku. Ołtarzowi Bożego Narodzenia był przypisany cech sukienniczy.

W retabulum umieszczony został obraz przedstawiający pokłon Pasterzy z drugiej połowy XVIII wieku, namalowany według sztychu obrazu Hansa von Aachen. Przy kolumnach – z lewej strony znajduje się drewniana rzeźba króla Melchiora z trybularzem z 3 ćw. XVIII wieku, a z prawej strony drewniana rzeźba króla Baltazara z łódką na kadzidło z 3 ćw. XVIII wieku.

W zwieńczeniu ołtarza umieszczono obraz św. Rozalii z poł. XVIII wieku. Po prawej stronie w zwieńczeniu zobczymy drewnianą rzeźbę króla Kacpra z księgą i sztabą złota jako atrybutem z 3 ćw. XVIII wieku. Natomiast po lewej stronie drewnianą rzeźbę proroka Micheasza z 3 ćw. XVIII wieku, który w prorockiej wizji wskazywał Betlejem jako miejsce narodzin Zbawiciela (Mch 5,2).

Bł. Biskup MICHAŁ KOZAL

życie ofiarowane za Kościół i Ojczyznę

Błogosławiony Michał Kozal urodził się 25 września 1893 roku w Nowym Folwarku koło Krotoszyna. Jego rodzicami byli Jan i Marianna z Płaczków. Został ochrzczony w kościele parafialnym pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela w Krotoszynie. Przy chrzcielnicy wmurowano pamiątkową tablicę przypominającą to wydarzenie. Na jednym z bocznych ołtarzy umieszczony jest portret Biskupa namalowany przez Marka Wiącka w 2014 roku na tle panoramy „jego” miasta, z wyraźnie zarysowaną krotoszyńską farą. To właśnie w tym kościele młody Michał wstąpił do grona ministrantów i wytrwale służył do Mszy Świętej. A po przyjętych święceniach kapłańskich przy głównym ołtarzu odprawił Mszę św. prymicyjną.

Chrzcielnica
Chrzcielnica barokowa z czarnego marmuru z miedzianą czaszą była wykonana w 1647 roku.

Ołtarz Matki Bożej Literackiej

+

Ołtarz Matki Bożej Literackiej (występujący również pod nazwą Matki Bożej Wniebowziętej) otrzymał potwierdzenie fundacji w 1631 roku, sygnowane w Łowiczu przez Jana Wężyka, arcybiskupa gnieźnieńskiego. Z ołtarzem związane było Bractwo Literackie. W jego centrum umieszczono obraz przedstawiający Maryi z Dzieciątkiem Jezus, tytułowany „Matka Boska Literacka”. Na wizerunek nałożona była srebrna sukienka, złożona z kilku samodzielnych elementów. Na skroniach Maryi i Jezusa umieszczono pozłacane i ozdobione czeskimi kamieniami korony. Na ołtarzu znajdowały się liczne wota, a przed nim srebrna latarnia wisząca na trzech łańcuszkach. Po II wojnie światowej dokumenty źródłowe milczą na temat kultu Matki Bożej Literackiej. Jeszcze w 1900 roku spis inwentarza potwierdza, że w ołtarzu były dwa obrazy: pierwszy na desce do zasuwania, drugi natomiast na płótnie otoczony wielką czcią. W 1958 roku w ołtarzu umieszczono obraz Matki Bożej Nieustającej Pomocy namalowany przez Tadeusza Tuczyńskiego z Pleszewa. Prawdopodobnie wówczas obraz Matki Bożej Literackiej został usunięty z ołtarza, który w 2017 roku przywrócono do kultu, z nadaniem tytułu „Matka Boża Literacka – Troskliwa Opiekunka Życia”. Natomiast malowany na desce obraz Matki Boskiej Nieustającej Pomocy stał się zasuwowym.

W zwieńczeniu tego ołtarza umieszczony jest obraz św. Jana Nepomucena w postawie klęczącej, oddającego część NMP Wniebowziętej namalowany na płótnie, w pierwszej połowie XVIII wieku.

Ołtarz ukrzyżowanego
Pana Jezusa

+

Obecny ołtarz datowany jest na 3 ćw. XVIII wieku. Natomiast pasyjka na krzyżu i figury są wcześniejsze z przełomu XVII/XVIII wieku, co może świadczyć, że ołtarz został na nowo postawiony po pożarze. Na ołtarzu umieszczona jest Pieta. Do tego ołtarza przynależał cech garncarski.

W jego centrum umieszczono krzyż z rzeźbioną w drewnie pasyjką Pana Jezusa ukrzyżowanego. Z lewej strony krzyża znajduje się figura Matki Boskiej Bolesnej, a z prawej św. Jana Ewangelisty. Na konsolach u góry widnieją aniołowie. W zwieńczeniu znajduje się Bóg Ojciec trzymający kulę ziemską w rękach. Antepedium z symbolami męki Pańskiej datowane jest na początek XIX wieku.

Ołtarz św. Stanisława Kostki

+

Ołtarz pierwotnie był postawiony staraniem ks. Dajewskiego, proboszcza w latach 1672-1701. Natomiast obecny datowany jest na 2 ćw. XVIII wieku. Sukienka znajdująca się na obrazie jest ze srebra, miejscami pozłacana. Ołtarzem tym opiekował się cech młynarski.

W retabulum umieszczono obraz z drugiej połowy XVII wieku ukazujący św. Stanisława Kostkę przyjmującego Komunię Świętą, którą podają mu aniołowie. Towarzyszące figury to jezuici – św. Ignacy Loyola z 2 połowy XVIII wieku i św. Franciszek Borgiasz z drugiej połowy XVIII wieku. Ten drugi przyjmował św. Stanisława do kolegium jezuickiego w Rzymie. W części górnej znajduje się obraz św. Jana Franciszka Regis z około drugiej połowy XVIII wieku. Po bokach umieszczono niezidentyfikowane postacie kobiece. Natomiast zwieńczeniem jest gołębica – symbol Ducha Świętego. Na ołtarzu stoi figurka cudownego Praskiego Dzieciątka Jezus.

Ołtarz Miłosiernego Pana Jezusa

+

Obecny ołtarz datowany jest na koniec XVIII wieku. Pierwotny powstał w XVII wieku, o czym może świadczyć istnienie Bractwa Miłosierdzia Bożego, a także zapis pewnej kwoty na ten ołtarz w 1690 roku, dokonany przez burmistrza Jana Dobrowolskiego. Ołtarz został przekształcony w 3 ćw. XVIII wieku. Zapisy archiwalne utrwaliły jego nazwę jako „Miłosiernego Pana Jezusa”, obecnie w opisach konserwatorskich nazywany jest on „Męki Pańskiej”. Do tego ołtarza należały dwa cechy bednarski i krawiecki.

Obraz Jezusa „Ecce homo” datowany jest na XVIII wiek. W jego części górnej umieszczono obraz Matki Bożej Częstochowskiej. Z prawej strony znajduje się figura ukazująca kobiecą postać w ruchu, to św. Weronika. Po stronie lewej przedstawiono św. Joannę, żonę Chuzy, zarządcy pałacu króla Heroda.

Na ołtarzu postawiono figurę Najświętszego Serca Pana Jezusa, która w spisie inwentarza znajduje się już w 1900 roku, z dopiskiem, że jest nowa, sprawiona staraniem ks. Kegla.